SKKN Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị Luận văn học theo hướng mở

Nội dung tài liệu: SKKN Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị Luận văn học theo hướng mở

1. Kinh nghiÖm: RÌn luyÖn kü n¨ng lµm bµi v¨n nghÞ luËn v¨n häc theo h­íng më A. §Æt vÊn ®Ò I .Lêi më ®Çu: Tõ x­a ®Õn nay, v¨n häc cã vai trß hÕt søc quan träng trong ®êi sèng vµ sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch cña con ng­êi, bëi: “V¨n häc lµ nh©n häc”. Trong tr­êng phæ th«ng, m«n Ng÷ v¨n còng hÕt søc ®­îc chó ý, nã chiÕm mét sè l­îng tiÕt rÊt ®¸ng kÓ so víi c¸c m«n häc kh¸c. §ã lµ m«n thuéc nhãm khoa häc x· héi cã tÇm quan träng trong viÖc gi¸o dôc quan ®iÓm, t­ t­ëng, t×nh c¶m, nh©n c¸ch cho häc sinh. Nã kh«ng nh÷ng t¹o tiÒn ®Ò cho häc sinh cã kü n¨ng nghe, nãi, ®äc viÕt tiÕng ViÖt kh¸ thµnh th¹o mµ cßn rÌn cho c¸c em c¸c kü n¨ng s¬ gi¶n vÒ ph©n tÝch t¸c phÈm v¨n häc, b­íc ®Çu cã n¨ng lùc c¶m nhËn vµ b×nh gi¸ v¨n häc. V¨n häc ®ång thêi còng lµ mét c«ng cô cã mèi quan hÖ chÆt chÏ víi c¸c bé m«n kh¸c. Häc tèt m«n v¨n sÏ gióp c¸c em tiÕp nhËn c¸c m«n khoa häc kh¸c mét c¸ch tèt h¬n. ë ch­¬ng tr×nh THCS m«n ng÷ v¨n ®Ò cËp ®Õn nhiÒu thÓ lo¹i: Tù sù , miªu t¶, biÓu c¶m, thuyÕt minh, nghÞ luËn... ë líp 8, c¸c em häc sinh ®· b­íc ®Çu lµm quen víi thÓ v¨n nghÞ luËn sö dông yÕu tè tù sù , miªu t¶, biÓu c¶m. Lªn líp 9, häc sinh ®­îc häc kü h¬n vÒ v¨n nghÞ luËn: NghÞ luËn x· héi, nghÞ luËn v¨n häc (nghÞ luËn vÇ mét t¸c phÈm truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch, nghÞ luËn vÒ mét ®o¹n th¬, bµi th¬). ThÓ v¨n nghÞ luËn gióp c¸c em cã c¸ch nh×n, c¸ch nghÜ, c¸ch suy ®o¸n toµn diÖn h¬n. Trong v¨n nghÞ luËn, kiÓu bµi nghi luËn v¨n häc (nghÞ luËn vÒ mét t¸c phÈm truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch, nghÞ luËn vÒ mét ®o¹n th¬, bµi th¬) cã mµu s¾c ®Æc thï riªng biÖt. Nã gióp chóng ta ®i vµo kh¸m ph¸ h×nh t­îng cuéc sèng qua hÖ thèng ng«n ng÷ víi nhiÒu tÇng bËc nghÜa kh¸c nhau. Kh¸m ph¸ ®­îc thÕ giíi bÝ Èn cña t¸c phÈm mµ sù c¶m nhËn cña ng­êi häc, ng­êi ®äc ph¶i biÕt tæng hîp ®­îc tÊt c¶ c¸c thÓ lo¹i kh¸c tõ líp d­íi. MÆt kh¸c, d¹ng v¨n nghÞ luËn v¨n häc lµ träng t©m ë ch­¬ng tr×nh ng÷ Trang 1
2. v¨n cÊp phæ th«ng trung häc. Häc v¨n lµ häc lµm ng­êi. V¨n häc lµ cuéc sèng, thÓ lo¹i nghÞ luËn v¨n häc sÏ t¾m m¸t t©m hån chóng ta, nã nu«i d­ìng, vun ®¾p, ®¬m hoa kÕt tr¸i trong cuéc ®êi. VËy lµm thÕ nµo ®Ó tõ sù lÜnh héi t¸c phÈm v¨n ch­¬ng mµ häc sinh cã thÓ t¹o cho m×nh mét v¨n b¶n tù lËp. §ã lµ c©u hái khã mµ b¶n th©n t«i cßn b¨n kho¨n, tr¨n trë. Lµ gi¸o viªn ng÷ v¨n ®· cã nhiÒu n¨m c«ng t¸c trong nghÒ víi kinh nghiÖm ch­a nhiÒu nh­ng t«i muèn ®­îc t×m hiÓu, häc hái, cÇu tiÕn bé nªn t«i m¹nh d¹n tr×nh bµy, trao ®æi cïng ®ång nghiÖp vÒ kinh nghiÖm “RÌn luyÖn kü n¨ng lµm bµi nghÞ luËn v¨n häc theo h­íng ®æi míi” II.Thùc tr¹ng cña vÊn ®Ò Qua nhiÒu n¨m gi¶ng d¹y, t«i nhËn thÊy n¨ng lùc c¶m thô v¨n ch­¬ng, ®­a v¨n ch­¬ng vµo cuéc sèng vµ ®Æc biÖt lµ c¸ch hµnh v¨n (nhÊt lµ v¨n nghÞ luËn) cña ®¹i ®a sè c¸c em cßn rÊt yÕu. MÆc dï ®· häc hÕt líp 9 vËy mµ cßn kh«ng Ýt häc sinh vÉn ®ang cßn viÕt nh÷ng ®o¹n v¨n, bµi v¨n kh«ng ®©u vµo ®©u, hÕt søc ng©y ng«, thËm chÝ ngay ®Õn bµi kiÓm tra mét sè em còng chØ vÏ vêi loa qua, viÕt ®èi phã ®Ó tr¸nh bÞ ®iÓm kÐm. D­êng nh­ c¸c em bÊt lùc tr­íc ngßi bót cña m×nh. HÇu hÕt c¸c em chØ cã thÓ lµm v¨n b»ng c¸ch sao chÐp bµi mÉu hoÆc ghi tÊt c¶ nh÷ng lêi gi¶ng cña gi¸o viªn chø kh«ng viÕt ra “nh÷ng ®iÒu m×nh nghÜ, m×nh cÇn bµy tá mét c¸ch trung thµnh, chÝnh x¸c, ®Ó lµm næi bËt ®iÒu muèn nãi. ChÝnh ®iÒu ®ã lµm cho c¸c em lo sî, ng¹i ngïng vµ Ýt hµo høng khi häc bé m«n ng÷ v¨n nhÊt lµ ph©n m«n TËp lµm v¨n. Tõ thùc tr¹ng trªn, ®Ó gãp phÇn n©ng cao chÊt l­îng d¹y cña thÇy vµ chÊt l­îng häc cña häc sinh, rÌn luyÖn cho c¸c em c¸c kü n¨ng lµm bµi v¨n nghÞ luËn v¨n häc ®¹t hiÖu qu¶ tèt h¬n, t«i ®· m¹nh d¹n ®­a ra mét kinh nghiÖm “RÌn luyÖn kü n¨ng lµm bµi nghÞ luËn v¨n häc theo h­íng ®æi míi” nh­ sau: B . Gi¶i quyÕt vÊn ®Ò I C¸c gi¶i ph¸p thùc hiÖn 1.VÊn ®Ò kiÕn thøc §Ó lµm ®­îc bµi v¨n nghÞ luËn v¨n häc th× ®iÒu quan träng lµ häc sinh ph¶i cã vèn kiÕn thøc s©u réng vÒ nhiÒu mÆt: vèn tri thøc v¨n ho¸, v¨n häc, vèn hiÓu biÕt vÒ cuéc sèng, vÒ con ng­êi... Nh­ vËy th× ng­êi gi¸o viªn ph¶i gióp c¸c em Trang 2
3. cã kiÕn thøc. VËy kiÕn thøc ®ã chÝnh lµ ë tõng t¸c phÈm v¨n häc. Muèn thÕ, qu¸ tr×nh d¹y ng÷ v¨n ph¶i båi bæ, kh¾c s©u kiÕn thøc cho häc sinh. §Æc biÖt ph¶i gióp häc häc sinh con ®­êng khai th¸c t¸c phÈm. NÕu lµ th¬ th× ph¶i b¸m vµo ng«n ng÷, nhÞp ®iÖu, giäng ®iÖu, h×nh ¶nh, c¸c thñ ph¸p nghÖ thuËt. NÕu lµ truyÖn th× ph¶i b¸m vµo cèt truyÖn, t×nh tiÕt, ph¶i biÕt chän läc chi tiÕt, ph¶i n¾m ®­îc c¸c ®Æc ®iÓm cña nhËn vËt. Bµi häc s©u hay n«ng, häc sinh cã yªu thÝch häc v¨n hay kh«ng lµ ë chç gi¸o viªn ph¶i biÕt dõng l¹i ®Ó b×nh. B×nh v¨n lµ gi©y phót l¾ng ®äng, g©y xóc ®éng nhÊt, lµm nªn chÊt v¨n. Kh«ng nh÷ng thÕ ng­êi d¹y ph¶i gióp häc sinh c¸ch ph©n tÝch nh­ thÕ nµo lµ theo lèi c¾t ngang, lèi bæ däc, ph©n tÝch theo thÓ lo¹i t¸c phÈm. TÊt c¶ nh÷ng viÖc lµm trªn ®ßi hái ng­êi d¹y ph¶i cã kiÕn thøc, ph­¬ng ph¸p s­ ph¹m thËt v÷ng vµng. Muèn vËy trong ng­êi gi¸o viªn ng÷ v¨n ph¶i cã kiÕn thøc s©u vÒ c¸c t¸c phÈm v¨n häc trong ch­¬ng tr×nh, ph¶i cã nhiÒu t­ liÖu. §Æc biÖt trong t×nh h×nh hiÖn nay tµi liÖu qu¸ nhiÒu vµ cã nhiÒu ®iÒu míi mÎ. NÕu mçi chóng ta kh«ng chÞu khã ®äc, häc hái tÝch luü th× sÏ l¹c hËu víi häc sinh. Muèn chuyÓn t¶i ®­îc kiÕn thøc ®Õn víi häc sinh th× ng­êi thÇy ph¶i nghiªn cøu, so¹n bµi kÜ, ph¶i khæ c«ng t×m tßi, nghiªn cøu, còng tõ ph­¬ng ph¸p chung cña d¹y v¨n häc nh­ng ë mçi bµi l¹i thÝch øng víi c¸ch d¹y kh¸c nhau. §èi víi häc sinh yªu cÇu b¾t buéc ph¶i so¹n bµi tr­íc khi häc t¸c phÈm b»ng c¸ch tr¶ lêi c¸c c©u hái trong phÇn “H­íng dÉn ®äc hiÓu v¨n b¶n”. VÒ t¸c phÈm th¬ ph¶i häc thuéc, vÒ truyÖn ph¶i tãm t¾t ®­îc cèt truyÖn. Gi¸o viªn lu«n chó ý ®éng viªn nh÷ng em yÕu kÐm ®Ó l«i cuèn c¸c em vµo viÖc. Ngµy nµo cã tiÕt d¹y, gi¸o viªn còng ph¶i kiÓm tra bµi cò, vë so¹n v¨n. Lµm viÖc ®ã th­êng xuyªn lµ chóng ta ®· t¹o cho häc sinh thãi quen lµm viÖc chñ ®éng ®Ó chiÕm lÜnh vèn tri thøc. Khi ®· n¨m v÷ng t¸c phÈm v¨n häc, cã vèn kiÕn thøc th× ph¶i cã ph­¬ng ph¸p lµm bµi. Hay nãi c¸ch kh¸c ®ã lµ quy tr×nh vµ kÜ n¨ng ®Ó viÕt mét bµi v¨n nghÞ luËn v¨n häc. 2.Quy tr×nh vµ kÜ n¨ng viÕt mét bµi v¨n nghÞ luËn v¨n häc §Çu tiªn lµ hiÓu ®­îc b¶n chÊt cña c«ng viÖc tiÕp ®Õn lµ thùc hiÖn ®óng quy tr×nh, kÜ n¨ng lµm bµi. Cã ng­êi cho r»ng viÕt v¨n mµ ®Æt vÊn ®Ò theo quy tr×nh Trang 3
4. c«ng thøc, c¸ch thøc th× cßn ®©u lµ sù s¸ng t¹o bay bæng, cßn g× lµ v¨n n÷a. HiÓu nh­ vËy lµ ch­a ®óng, hoµn toµn kh«ng ®óng bëi lÏ: Khi viÕt v¨n mµ thùc hiÖn ®óng quy tr×nh ®ã lµ sù xuÊt ph¸t cña viÖc lµm ®óng quy t¾c chuÈn mùc. Tõ ®ã lµm nÒn, lµm “bÖ phãng” cho sù s¸ng t¹o . Quy tr×nh lµm bµi th­êng tr¶i qua c¸c b­íc sau (4b­íc):T×m hiÓu ®Ò, t×m ý ; lËp dµn ý; viÕt bµi; ®äc vµ söa bµi. Trong thùc tÕ nhiÒu häc sinh khi lµm bµi th­êng ®èt ch¸y giai ®o¹n, chØ ®äc qua loa ®Ò bµi råi c¾m cói viÕt bá qua b­íc t×m hiÓu ®Ò, t×m ý, lËp dµn ý... Nªn dÉn ®Õn t×nh tr¹ng bµi lµm kh«ng cã hÖ thèng, kÕt cÊu kh«ng chÆt chÏ, ý lén xén trïng lÆp, rèi lo¹n ...Do ®ã viÖc thùc hiÖn quy tr×nh cho mét bµi v¨n lµ mét viÖc lµm b¾t buéc. II . C¸c biÖn ph¸p ®Ó tæ chøc thùc hiÖn B­íc 1: T×m hiÓu ®Ò, t×m ý: §©y lµ kh©u ®Þnh h­íng hÕt søc quan träng. NÕu x¸c ®Þnh ®Ò sai lÖch th× ®©y lµ ®iÒu nguy hiÓm nhÊt cña ng­êi lµm bµi. Nã gièng nh­ ng­êi bÎ ghi tµu ho¶ chØ cÇn kÐo chÖch mét tÝ lµ ®oµn tµu sÏ ch¹y sang ®­êng ray kh¸c ngoµi dù ®Þnh. Thµnh c«ng hay thÊt b¹i ë mét bµi tËp lµm v¨n lµ ë b­íc nµy. X¸c ®Þnh ®óng th× lµm ®óng, lµm hay, nãi tróng, nãi hay sÏ hÊp dÉn vµ ®¹t kÕt qu¶ cao ng­îc l¹i x¸c ®Þnh sai th× sÏ l¹c ®Ò, xa ®Ò. a. Còng nh­ thÓ lo¹i kh¸c, nghÞ luËn vÒ t¸c phÈm truyÖn hoÆc ®oÆn trÝch vµ nghÞ luËn vÒ ®o¹n th¬, bµi th¬ còng ®a d¹ng, mu«n h×nh mu«n vÎ. Song chñ yÕu cã hai c¸ch chia nh­ sau: C¸ch 1:Dùa vµo néi dung cã c¸c d¹ng sau: 1/ Ph©n tÝch toµn bé t¸c phÈm (th¬ hä¨c truyÖn ) VD1: Em h·y ph©n tÝch bµi th¬ Sang thu” cña H÷u ThØnh. 2/ Ph©n tÝch mét vÊn ®Ò trong mét t¸c phÈm. VD2: T×nh c¶m cña ng­êi ch¸u ®èi víi bµ trong bµi th¬ BÕp löa cña B»ng ViÖt. 3/ Ph©n tÝch mét t¸c phÈm cã kÕt hîp gi¶i quyÕt mét vÊn ®Ò cã liªn quan . VD3: Ph©n tÝch bµi th¬ “Mïa xu©n nho nhá” cña nhµ th¬ Thanh H¶i ®Ó lµm næi bËt quan niªn “Sèng lµ cho ®©u chØ nhËn riªng m×nh”. 4/ Ph©n tÝch t©m tr¹ng nh©n vËt, t©m tr¹ng trong th¬ tr÷ t×nh. Trang 4
5. VD4: Ph©n tÝch t©m tr¹ng Thuý KiÒu trong ®o¹n trÝch “ KiÒu ë lÇu Ng­ng BÝch”. HoÆc: Ph©n tÝch c¶m xóc cña nhµ th¬ ®èi víi B¸c Hå trong bµi “ViÕng l¨ng B¸c” cña ViÔn Ph­¬ng. 5/ Phân tích nhân vật. VD5:Phân tích nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân. Cách 2: Dựa vào nội dung và hình thức của đề yêu cầu ta có 3 đạng đề sau: Đề nổi, đề chìm, đề tự do. 1.Đề nổi: VD: Phân tích bài thơ “Đồng chí” của Chính Hữu để thấy được vẻ đẹp của người lính trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. 2.Đề chìm: VD: Vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam trong văn học trung đại. 3.Đề tự do: Cảm nhận của em về người lính trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ qua tác phẩm “Đồng chí” của Chính Hữu và “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật. Sau khi cho học sinh tiếp xúc và làm quen với những dạng đề trên tôi ra một số đề kiểm tra sự nhận biết của các em.Nhìn chung, các em đã nhận diện, phân biệt được từng loại đề, kể cả các em lực học trung bình, yếu. b. Từ những dạng đề cụ thể trên tôi hướng dẫn cho các em cách phân tích đề. Yêu cầu đọc đi đọc lại nhiều lần, chú ý từng câu, từng từ, gạch dưới những từ quan trọng để tìm hiểu xem : +Kiểu bài : Đề thuộc kiểu bài nào? Giải thích, chứng minh hay phân tích tác phẩm. +Nội dung :Vấn đề nội dung, nghệ thuật gì cần được phân tích . +Tư liệu :Giới hạn phạm vi tư liệu để làm bài. Từ VD4 trên ta có cách tìm hiểu đề tìm ý sau: +Kiểu bài: Phân tích tâm trạng nhân vật trong đoạn trích +Nội dung: Tâm trạng buồn của Thúy Kiều. Ta có thể tìm ý thông qua cách đặt câu hỏi: Câu hỏi:Tâm trạng buồn của Kiều được thể hiện như thế nào trong đoạn trích ? - Nỗi cô đơn rợn ngợp của Kiều khi bị tách khỏi gia đình, cội nguồn? Trang 5
6. - Nỗi lòng thương nhớ người yêu, thương thân và thương cha mẹ ? - Những dự cảm về thân phận lưu lạc chìm nổi? +Tư liệu: Trong đoạn trích, có thể lấy thêm trong truyện Kiều. c. Phương hướng giải đề và làm bài Trong khi tìm hiểu đề đồng thời xem lại tác phẩm được phân tích để lựa chọn hướng phân tích. Nhìn chung người ta có thể phân tích tác phẩm theo các khả năng sau: - Phân tích theo bố cục: Theo lối cắt ngang + Nếu là thơ thì phân tích theo trình tự các khổ thơ, các câu thơ, đoạn thơ. + Nếu là truyện thì phân tích theo cốt truyện, nhân vật, theo phần. Trong trường hợp cần làm nổi bật các vấn đề thì cách này có hạn chế. - Phân tích theo vấn đề (cách bổ dọc) thường làm cho nội dung phân tích được sáng tỏ, nhưng nhiều khi dễ làm nát vụn tác phẩm. Phương hướng tốt nhất là kết hợp được vừa vấn đề vừa bố cục trong trường hợp các phần của bài có các ý, các vấn đề nổi bật. Xác định hướng phân tích là xác định được các vấn đề cần phân tích và có thể bắt tay vào lập dàn ý. * Phương hướng giải đề và làm bài cho VD4: Kết hợp vừa vấn đề vừa bố cục. Đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích” có 3 đoạn với 3 ý rõ ràng làm có thể phân tích 3 đoạn nhỏ với 3 ý đã nêu. Bất cứ đề nào tôi cũng yêu cầu học sinh phải làm được các bước như trên trong phần tìm hiểu đề, tìm ý. Bước 2: Lập dàn ý: Đây là bước sắp xếp theo một trình tự hệ thống đi từ mở bài, thân bài, kết bài. Nếu học sinh bỏ qua bước này chắc chắn dẫn đến tình trạng viết tùy tiện, ý lộn xộn, ý chính và ý phụ không rành mạch hoặc bỏ sót ý, bài làm không cân đối. Nó tương tự như người làm nhà mà không có thiết kế trước, như người đi đường bịt mắt mò mẫm tìm đường. Hơn nữa không có dàn ý sẽ không chủ động được thời gian làm bài đã quy định. Dàn ý có 2 dạng: Dàn ý đại cương và dàn ý chi tiết . Dàn ý chung cho bài văn nghị luận văn học Trang 6
7. a/ Mở bài : Giới thiệu chung về tác phẩm cần được phân tích, tác giả, vấn đề cần quan tâm. b/ Thân bài (phân tích nội dung và nghệ thuật) . Phân tích từng phần (chia theo đoạn, theo từng cặp câu thơ, chia theo nhân vật) theo từng biểu hiện của vấn đề hay trình tự xuất hiện, diễn biến của cốt truyện. - Cuối mỗi phần có tiểu kết, chuyển sang phần mới phân tích rồi tiểu kết. Cứ thế cho đến hết các phần cần phải phân tích. - Tổng hợp kết quả phân tích các phần đã nêu, nhận định, đánh giá chung về tác phẩm theo yêu cầu đề ra, đánh giá về nghệ thuật. c/ Kết bài: Đánh giá tổng quát về tác phẩm; Nêu ý nghĩa của tác phẩm đối với người đọc, đối với lịch sử văn học. Nhìn chung học sinh có thể dựa vào mô hình dàn bài chung này mà cụ thể hóa thành dàn ý cụ thể của mỗi kiÓu bài. Từ VD4 theo dàn bài chung ta có: Dàn bài cụ thể sau: a/ Më bµi: - Giíi thiÖu t¸c gi¶, t¸c phÈm, xuÊt xø ®o¹n trÝch - §¸nh gi¸ tæng qu¸t s¬ bé gi¸ trÞ ®o¹n trÝch: Mét ®o¹n th¬ t¶ t©m tr¹ng nh©n vËt ®Æc s¾c b/ Th©n bµi : Ph©n tÝch t©m tr¹ng cña KiÒu. Nçi c« ®¬n rîn ngîp cña KiÒu trªn lÇu Ng­ng BÝch . + C¶m gi¸c bÞ t¸ch khái nh©n quÇn (cao, xa) + Xung quanh hoµn toµn v¾ng bãng con ng­êi, ngµy ®em tr¬ träi mét m×nh - Nçi th­¬ng xãt ng­êi th©n vµ b¶n th©n + Xãt th­¬ng Kim Träng + Nçi xãt th­¬ng m×nh + Th­¬ng xãt cha mÑ - T©m tr¹ng hoang mang ®µy dù c¶m l­u l¹c ch×m næi + ¦íc mong cøu vít tan vì + Dù c¶m ch×m næi + Dù c¶m kh«ng lèi tho¸t + Dù c¶m bÞ hiÓm ho¹ ®e do¹ Trang 7
8. c/ KÕt bµi - TÊm lßng NguyÔn Du ®ãi víi nh©n vËt - Mét nghÖ thuËt t¶ c¶nh ngô t×nh ®iªu luyÖn - Mét ®o¹n v¨n bÊt hñ cña truyÖn KiÒu B­íc 3 : Lµm nh¸p vµ lµm chÝnh thøc. - Lµm nh¸p: Tèt nhÊt chØ lµm nh¸p phÇn më bµi vµ kÕt bµi. Riªng phÇn th©n bµi, c¸c em cã thÓ dùa vµo dµn ý chi tiÕt lµm chÝnh thøc lu«n, kh«ng cÇn nh¸p. - Lµm chÝnh thøc: CÇn l­u ý mÊy ®iÓm sau: + ViÕt ch÷ ngay ng¾n, cÈn thËn dÔ ®äc, tr×nh bµy s¹ch sÏ, gän gµng. + Trong bµi lµm kh«ng ®­îc viÕt t¾t, kh«ng viÕt ch÷ sè ngo¹i trõ ngµy th¸ng n¨m hay niªn hiÖu. + Chó ý vÊn ®Ò m¹ch l¹c trong v¨n b¶n, tÝnh liÖn kÕt, . * Gv cã thÓ ®Þnh h­íng cô thÓ c¸ch lµm c¸c phÇn më bµi, kÕt bµi: * Cã thÓ cã nh÷ng ph­¬ng ph¸p lµm më bµi sau. a) Ta cã thÓ më bµi theo kiÓu gi¸n tiÕp: Cảm nhận của em về người lính trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ qua tác phẩm “Đồng chí” của Chính Hữu và “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật. Më bµi: Thời gian vẫn trôi đi và bốn mùa luôn luân chuyển. Con người chỉ xuất hiện mét lần trong đời và cũng chỉ một lần ra đi mãi mãi vào cõi vĩnh hằng. Nhưng những gì là thơ, là văn, là nghê thuật đích thực thì vẫn còn mãi với thời gian. Trước khi chết vua Phổ cầm tay Mô-da và nói: ''Ta tiêu biểu cho trât tự, người tiêu biểu cho cái đẹp. Biết đâu hậu thế sẽ quên ta và nhắc đến ngươi". Có lẽ mãi mãi về sau chúng ta vẫ không thể quên được hình ảnh những người lính sẵn sàng quên thân ra đi để bảo vệ Tổ quốc trong hai bài thơ ''Đồng Chí'' và ''Bài thơ về tiểu đội xe không kính". Từ hiện thực khốc liệt của hai cuộc đấu tranh mà những nhà thơ như Chính Hữu và Phạm Tiến Duật đã lưu lại đậm nét trong tâm trí người đọc những dòng thơ của một thời lửa cháy của những năm tháng không thể nào quên. Làm sao ta không nhớ không yêu những bài thơ như vậy. b) Më bµi trùc tiÕp : Là một nhà thơ quân đội trưởng thành trong cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ Trang 8
9. quốc, Chính Hữu và Phạm Tiến Duật đã từng trải và thấu hiểu những nổi gian khổ, vất vả của người lính. Bàn tay các anh đã từng cầm súng chiến đấu và cũng đã từng viết nhiều bài thơ về họ - những người lính can trường, dũng cảm và có tình đồng đội cao. Bài thơ Đồng chí của Chính Hữu và Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật đã khắc họa hình ảnh người lính có tinh thần và tâm hồn đẹp như thế đấy. c) Më bµi theo lèi t©m t×nh: Víi lèi nµy cho phÐp ng­íi viÕt cã thÓ kÕt hîp nghÞ luËn v¬i t©m t×nh, béc lé c¶m xóc, xóc ®éng. Gi¸o viªn cho c¸c em tËp viÕt më bµi theo tõng kiÓu cã söa ch÷a, chÊm ®iÓm, lµm nhiÒu lÇn häc sinh sÏ quen. Cã thÓ cã nhiÒu c¸ch më bµi kh¸c, tuú theo ®Ò bµi nh­ng ®©y lµ ba c¸ch th­êng dïng. Chän c¸ch më bµi nµo tuú theo “ sở trường” cña tõng em. Em nµo thÝch gi¶n dÞ béc trùc chän c¸ch (a), em nµo thÝch suy nghÜ, lÝ lÏ nhiÒu chän c¸ch (b), em nµo giµu t×nh c¶m chän c¸ch (c). * Ph­¬ng ph¸p kÕt bµi - PhÇn kÕt bµi th­êng tæng hîp ®¸nh gi¸ tæng qu¸t vÒ t¸c phÈm vÒ néi dung vµ nghÖ thuËt hoÆc cã thÓ rót ra ý nghÜa gi¸o dôc cña t¸c phÈm. - KÕt bµi còng cã nhiÒu c¸ch nh­ më bµi. Cã c¸ch kÕt chØ gi¶n ®¬n nh­ gãi l¹i bµi, nh­ng cã c¸ch kÕt l¹i më ra trong t­¬ng lai hoÆc h­íng vÒ thùc tÕ. VÝ dô: KÕt bµi cho ®Ò: Ph©n tÝch bµi th¬ §ång chÝ cña ChÝnh H÷u. “ Qu¶ thËt, mét bµi th¬ lµ mét c¶m xóc thiªng liªng, lµ mét t×nh yªu réng lín, trong c¸i lín lao nhÊt cña ®êi ng­êi. GÆp nhau trªn cïng mét con ®­êng c¸ch m¹ng, t×nh ®ång chÝ nh­ ®­îc th¾t chÆt h¬n b»ng mét sîi d©y yªu th­îng v« h×nh. Bµi th¬ §ång chÝ víi ng«n ng÷ ch©n thùc, h×nh ¶nh l·ng m¹n, nô c­êi ng¹o nghÔ cña c¸c chiÕn sü ®· lay ®éng biÕt bao tr¸i tim con ng­êi. T×nh ®ång chÝ Êy cã lÏ sèng m·i vêi quª h­¬ng, víi tæ quèc, víi thÕ hÖ h«m nay vµ m·i m·i vÒ sau.” Sau khi h­íng dÉn cho c¸c em c¸c b­íc lµm bµi v¨n ph©n tÝch t¸c phÈm, ph­¬ng ph¸p lµm c¸c d¹ng ph©n tÝch t¸c phÈm, ë sau mçi phÇn t«i ra bµi tËp cô thÓ cho c¸c em luyÖn tËp, th­êng xuyªn chÊm vµ söa lçi cho c¸c em, gióp cho c¸c em ph¸t huy thÕ m¹nh s½n cã cña m×nh, kh¾c phôc ®­îc nh­îc ®iÓm. NÕu bµi nµo ®¹t tõ ®iÓm trung b×nh trë lªn th× cho ®iÓm, nh÷ng bµi yÕu th× ch÷a sai, Trang 9
10. yªu cÇu häc sinh viÕt l¹i råi chÊm bµi l¹i. Lµm nh­ vËy lµ ta ®· ®éng viªn häc sinh kh«ng ch¸n n¶n vµ ng¹i khi nhËn mét ®Ò tËp lµm v¨n. B­íc 4: §äc l¹i bµi, ch÷a lçi. Sau cïng yªu cÇu c¸c em ®äc l¹i bµi cña m×nh vµi ba lÇn ®Ó kiÓm tra, so¸t l¹i xem cã lçi vÒ chÝnh t¶, dïng tõ, dÊu c©u hay kh«ng. Th«ng th­êng c¸c em chØ ®äc qua vÊn ®Ò vµ c¾m cói lµm bµi bá qua giai ®o¹n ph©n tÝch ®Ò, t×m ý, lËp dµn ý, lµm nh¸p vµ khi viÕt xong c¸c em hÊp tÊp lªn n¹p bµi kh«ng cÇn ®äc l¹i bµi, do dã kÕt qu¶ cßn thÊp. Víi ph­¬ng ph¸p nµy t«i ®· yªu cÇu häc sinh lµm theo tõng b­íc cã kiÓm tra, vµ luyÖn tËp kü cµng ®Ó trë thµnh kü n¨ng, kü x¶o cña c¸c em trong c¸c giê lµm bµi. Sau ®©y t«i xin tr×nh bµy Gi¸o ¸n bµi d¹y minh häc cô thÓ cho ®Ò tµi: Ng÷ v¨n 9: TiÕt:119 c¸ch lµm bµi nghÞ luËn vÒ mét t¸c phÈm truyÖn (hoÆc ®o¹n trÝch) A. Môc tiªu cÇn ®¹t: Gióp häc sinh: 1. Kiến thức: - Nắm được nội dung và phương pháp của kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích. 2. Kĩ năng : - Rèn kĩ năng nhận diện và viết văn bản nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích. 3. Thái độ:- Rèn luyện tư duy tổng hợp và phân tích khi viết văn bản nghị luận. B. ChuÈn bÞ: - Gi¸o viªn: Mét sè bµi nghÞ luËn mÉu, b¶ng phô. - Häc sinh: §äc vµ so¹n theo yªu cÇu SGK. C. Ph¬ng ph¸p : - Vấn đáp, đàm thoại kết hợp với thảo luận nhóm và thực hành. D. C¸c b­íc lªn líp. 1. æn ®Þnh : - KiÓm tra sè lîng: ...................... 2. Bµi cñ: ? ThÕ nµo lµ bµi nghÞ luËn vÒ t¸c phÈm truyÖn? Gi¸o viªn yªu cÇu häc sinh tr×nh bµy bµi nghÞ luËn ®· s­u tÇm ë nhµ. Trang 10
11. 3. Bµi míi: Ho¹t ®éng 1: GV më bµi: - Mçi kiÓu bµi nghÞ luËn ®Òu cã c¸ch lµm kh¸c nhau, vËy bµi nghÞ luËn vÒ mét t¸c phÈm truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch cã c¸ch lµm nh­ thÕ nµo, h«m nay c¸c em cïng t×m hiÓu néi dung bµi häc. Ho¹t ®éng cña thÇy vµ trß Néi dung cÇn ®¹t Ho¹t ®éng 2: I- T×m hiÓu ®Ò bµi: Gäi häc sinh ®äc 4 ®Ò ra trong - Häc sinh ®äc. SGK * §Ò 1: NghÞ luËn vÒ nh©n vËt Vò N­¬ng ? Nªu träng t©m c¸c ®Ò trªn? trong truyÖn “ ChuyÖn Ng­êi con g¸i Nam Gi¸o viªn nªu ra kÕt luËn chung X­¬ng” cña NguyÔn D÷. Tõ ®ã më réng... vÒ yªu cÇu cña tõng ®Ò. * §Ò 2: NghÞ luËn vÒ cèt truyÖn trong truyÖn ng¾n “Lµng” cña Kim L©n. * §Ò3: NghÞ luËn vÒ nh©n vËt Thuý KiÒu trong ®o¹n trÝch “ M· Gi¸m Sinh mua KiÒu” *§Ò4; ... vÒ ®êi sèng, t×nh c¶m gia ®×nh «ng S¸u trong truyÖn ng¾n “ ChiÕc l­îc ngµ” cña nhµ v¨n NguyÔn Quang S¸ng. * C¸c ®Ò bµi yªu cÇu nghÞ luËn vÒ: ? C¸c d¹ng ®Ò trªn nªu yªu cÇu + Toµn bé néi dung t¸c phÈm (®Ò 2) nghÞ luËn vÒ nh÷ng vÊn ®Ò g× + NhËn vËt trong t¸c phÈm ( ®Ò 1,3) trong t¸c phÈm? + Mét vÊn ®Ò trong t¸c phÈm (®Ò 4) * LÖnh yªu cÇu: ? LÖnh c¸c ®Ò bµi cã g× kh¸c - 3 ®Ò cã ch÷ “suy nghÜ”( 1,3,4) nhau? - 1 ®Ò cã ch÷ “ph©n tÝch”(2) Gi¸o viªn ph©n tÝch cho häc sinh - Gi÷a suy nghÜ vµ ph©n tÝch cã sù kh¸c nhau thÊy râ tõ lÖnh kh¸c nhau dÉn ®Õn vÒ ph­¬ng ph¸p lµm bµi. yªu cÇu kh¸c nhau. GV nhËn xÐt: §Ò bµi nghÞ luËn vÒ t¸c phÈm ? HS t×m mét sè ®Ò kh¸c nhau vµ truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch cã thÓ yªu cÇu nghÞ tr×nh bµy? luËn vÒ: Nh©n vËt trong t¸c phÈm hoÆc cèt truyÖn hay mét vÊn ®Ò trong t¸c phÈm, ... Trang 11
12. II- C¸c b­íc lµm bµi nghÞ luËn vÒ mét t¸c Ho¹t ®éng 3 phÈm truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch. Yªu cÇu häc sinh ®äc l¹i ®Ò mét §Ò: Suy nghÜ vÒ nh©n vËt «ng Hai. lÇn. 1- T×m hiÓu ®Ò, t×m ý: ? Nªu c¸c b­íc ®Ó lµm bµi nghÞ - Häc sinh ®äc. luËn vÒ t¸c phÈm truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch? (4 b­íc) H­íng dÉn häc sinh tiÕp cËn SGK - Môc ®Ých cña t×m hiÓu ®Ò lµ ®Ó x¸c ®Þnh môc nµy. ®óng träng t©m ®Ò ®Ó cã ®Þnh h­íng lµm bµi ? VËy theo em v× sao ph¶i t×m ®óng ®¾n. hiÓu ®Ò, vµ t×m hiÓu ®Ò lµ lµm nh­ - T×m hiÓu ®Ò lµ ®äc kÜ ®Ò ra, x¸c ®Þnh ®óng thÕ nµo? träng t©m ®Ò yªu cÇu. + ThÓ lo¹i: NghÞ luËn v¨n häc. (NghÞ luËn vÒ ? §Ò bµi thuéc thÓ lo¹i nµo? t¸c phÈm truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch) ? §Ò thuéc d¹ng nµo cña nghÞ + D¹ng nghÞ luËn vÒ nh©n vËt trong t¸c phÈm. luËn v¨n häc? Nªu vÊn ®Ò cÇn + VÊn ®Ò: NhËn xÐt ®¸nh gi¸ vÒ nhËt vËt ¤ng nghÞ luËn? Hai trong truyÖn ng¾n Lµng cña nhµ v¨n Kim L©n: T×nh yªu lµng, t×nh yªu quª h­¬ng ®Êt n­íc vµ sù g¾n bã m¸u thÞt víi lµng quª cña ? CÇn tr×nh bµy nh÷ng luËn ®iÓm m×nh. c¬ b¶n nµo vÒ nh©n vËt ¤ng Hai? - T×m ý: + Giíi thiÖu kh¸i qu¸t vÒ ¤ng Hai. + T©m tr¹ng «ng Hai trong nh÷ng ngµy ë vïng t¶n c­. + T©m tr¹ng vui s­íng cña «ng khi ë phßng th«ng tin, tr­íc khi nghe tin lµng chî DÇu theo giÆc. + T©m tr¹ng ®au ®ín d»n vÆt cña «ng Hai khi nghe tin lµng lµm ViÖt gian, theo T©y. + NiÒm vui, niÒm h¹nh phóc v« bê cña «ng Hai khi tin vÒ lµng ®­îc c¶i chÝnh. Trang 12
13. + Nh÷ng thµnh c«ng vÒ nghÖ thuËt x©y dùng nh©n vËt, nghÖ thuËt t¹o t×nh huèng, ng«n ng÷ H­íng dÉn häc sinh theo dâi dµn nh©n vËt, ... bµi mÉu. ? NhËn xÐt vÒ dµn bµi nµy, cÇn 2- LËp dµn ý: s÷a ®æi, bæ sung g×? - Häc sinh nªu. Yªu cÇu chung cña mét dµn ý cho - Gv nhËn xÐt. bµi nghÞ luËn vÒ mét t¸c phÈm * GV giíi thiÖu mÉu dµn ý chung: truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch lµm nh­ MB: Giíi thiÖu t¸c gi¶, t¸c phÈm. thÕ nµo ? Nªu vÊn ®Ò cÇn nghÞ luËn TB: Ph©m tÝch c¸c luËn ®iÓm chÝnh cña vÊn ®Ò. (Tuú vµo kiÓu ®Ò ®Ó cã h­íng ph©n tÝch thÝch hîp) KB: §¸nh gi¸ kh¸i qu¸t vÊn ®Ò. Nªu gi¸ trÞ cña vÊn ®Ò. Cho häc sinh tiÕp cËn môc nµy 3- ViÕt bµi: trong SGK. Gi¸o viªn yªu cÇu häc - §äc 2 më bµi mÉu, kÕt bµi mÉu. sinh viÕt phÇn nµy trong kho¶ng 15 phót. - Häc sinh lµm viÖc c¸ nh©n. Yªu cÇu häc sinh quan s¸t phÇn th©n bµi, viÕt mét ®o¹n triÓn khai - Häc sinh viÕt. mét luËn ®iÓm vÒ t×nh yªu lµng cña «ng Hai. ? Theo em ®©y cã ph¶i lµ mét trong nh÷ng b­íc quan träng nhÊt kh«ng? 4- §äc l¹i bµi viÕt vµ s÷a ch÷a: §©y lµ thao t¸c cuèi cïng sau khi - Häc sinh nªu. ®· lµm bµi xong. Gi¸o viªn ph©n tÝch cho häc sinh thÊy râ tÇm - GV cïng HS ch÷a, häc sinh nghe, rót kinh quan träng cña thao t¸c nµy? nghiÖm. Trang 13
14. Gi¸o viªn cho häc sinh viÕt phÇn më bµi, yªu cÇu viÕt theo 2 c¸ch nh­ 2 më bµi mÉu trong SGK môc 3. GV ch÷a lçi vÒ: C¸ch diÔn ®¹t, c¸ch viÕt c©u, dïng tõ, chÝnh t¶, * Ghi nhí: Häc sinh ®äc SGK. néi dung, .... Ho¹t ®éng 4 III- LuyÖn tËp: HS lµm bµi tËp. Gv nhËn xÐt vµ - Häc sinh lµm viÖc c¸ nh©n. ch÷a lçi, rót kinh nghiÖm. - HS, GV nhËn xÐt c¸ch viÕt. Ho¹t ®éng 5: Cñng cè: Nªu dµn ý cña bµi nghÞ luËn vÒ t¸c phÈm truyÖn? Ho¹t ®éng 6: DÆn dß: - Tõ yªu cÇu trªn, vÒ nhµ c¸c em triÓn khai theo dµn ý ®ã thµnh mét bµi viÕt hoµn chØnh. - H­íng dÉn chuÈn bÞ tiÕt luyÖn tËp. III. KÕt qu¶ thùc hiÖn. Thùc tÕ qua c¸c buæi luyÖn tËp, qua quy tr×nh trªn th× c¸c em cã tiÕn bé râ rÖt khi lµm hoµn chØnh bµi viÕt. Sau tiÕt häc, gi¸o viªn ra ®Ò t­¬ng tù ®Ó häc sinh vÒ nhµ lµm. §Ò ra cã ®Çy ®ñ c¸c d¹ng ®Ó c¸c em luyÖn tËp ®­îc nhiÒu, cã chÊm tr¶, söa ch÷a lçi, nhËn xÐt cña gi¸o viªn. Qua qu¸ tr×nh båi d­ìng luyÖn tËp, kÕt qu¶ chÊt l­îng cña häc sinh tiÕn bé tr«ng thÊy. KÕt qu¶: Tæng Bµi viÕt sè5 Bµi viÕt sè 6,7 Líp sè G- K TB YÕu KÐm G- K TB YÕu KÐm 9A 32 1 17 12 2 8 22 2 0 9B 28 1 14 12 1 6 20 2 0 Trang 14
15. C. KÕt luËn, kiÕn nghÞ. Häc tËp lµm v¨n ph¶i kÕt hîp chÆt chÏ víi viÖc häc phÇn v¨n b¶n vµ phÇn tiÕng ViÖt. §Ó cã ®­îc vèn kiÕn thøc phong phó vµ bµi viÕt hay, kh«ng chØ häc sinh mµ c¶ ng­êi thÇy gi¸o nªn ph¶i ®äc nhiÒu, tÝch luü nhiÒu vµ tËp viÕt nhiÒu. KiÕn thøc trong SGK lµ c¬ së, nh­ng ph¶i ®­îc båi bæ b»ng kiÕn thøc ®êi sèng vµ kiÕn thøc tiÕp nhËn qua ®äc, tËp viÕt, tËp lµm dµn ý, suy nghÜ vÒ c¸ch viÕt ®Ó rót kinh nghiÖm, th× míi cã thÓ viÕt tèt, viÕt hay. §ã lµ con ®­êng ®Ó cã tiÕn bé trong m«n v¨n nãi chung. H¬n thÕ n÷a ng­êi thÇy cßn ph¶i khæ t©m rÌn luyÖn häc hái ®ång nghiÖp vÒ ph­¬ng ph¸p gi¶ng d¹y, cã lµm ®­îc ®iÒu ®ã th× mçi chóng ta míi dÇn dÇn tù hoµn thiÖn m×nh ®Ó råi t×m thÊy cho m×nh mét ph­¬ng ph¸p gi¶ng d¹y ®¹t ®­îc hiÖu qu¶ nhÊt. Trong ph¹m vi ®Ò tµi t«i chØ d¸m m¹nh d¹n tr×nh bµy nh÷ng suy nghÜ, nh÷ng viÖc lµm mµ m×nh ®· ¸p dông víi ®èi t­îng häc sinh vµ cã kÕt qu¶ kh¶ quan. T«i ®· thùc sù gióp c¸c em cã th¸i ®é, ®éng c¬ ®óng víi m«n v¨n vµ yªu thÝch m«n v¨n, vui vÎ hµo høng mçi khi cã bµi kiÓm tra. Nh÷ng ý kiÕn t«i ®­a ra cã thÓ ®óng hoÆc cã chç ch­a ®óng cã thÓ chØ ¸p dông cho mét ®èi t­îng häc sinh. ý kiÕn ®¸nh gi¸ xin dµnh cho b¹n ®äc. Xin ch©n thµnh c¶m ¬n! Ngµy . th¸ng 03 N¨m2015 Ng­êi viÕt Trang 15